Inleiding
Mattheus, Lucas en Marcus hebben ongeveer dezelfde opbouw. Tenminste, dat is het geval als men ze vergelijkt met de opbouw van Johannes die veel meer afwijkt. Daarom beperk ik me hier tot Mattheus, Lucas en Marcus. Johannes volgt later. Voor alle evangeliën geldt trouwens dat te weinig op die opbouw wordt gelet. Vaak worden zogenaamde pericopen, bijbelverhalen, los van elkaar gelezen. In hun preken beperken predikers zich meestal tot het gelezen gedeelte, hooguit met een blik op de tekst ervoor en erna. Daarmee gaat de betekenis van de opeenvolging van die teksten verloren. Die opeenvolging en de betekenis daarvan is bovendien per evangelie verschillend. Zij zijn niet heel verschillend, maar de verschillen zijn toch veelzeggend. Dat zijn ze zeker als men aanneemt dat de verschillende evangelisten elkaar gekend hebben. De verschillen accentueren daarom de specifieke versie van de boodschap van de verschillende evangeliën. Daar gaat het hier om. Dat wil ik graag laten zien. [1]
De volgorde
Om die verschillen juist te interpreteren is het van belang de volgorde van het ontstaan van de evangeliën te kennen. Wie kijkt er over de schouder van welke voorganger mee? Waarom heeft de navolgende evangelist gemeend nog eens een andere versie te moeten geven van een eerdere versie die door iedereen reeds met groot ontzag en respect werd bejegend? Waarom is het woord van de een gemoduleerd, aangepast of toegepast op een nieuwe situatie, door de navolgende? Elders heb ik mij vrij uitvoerig bezighouden met dat soort vragen en daarbij ben ik tot de volgende conclusie gekomen: Mattheus komt eerst, Lucas is een bewerking van Mattheus, Marcus een samenvatting van en brug tussen Mattheus en Lucas. Mattheus heeft geschreven na de dood van Stefanus, toen de gemeente uit Jeruzalem naar Galilea en Syrië gevlucht was. Lucas is meegereisd met Paulus en heeft het evangelie van Mattheus zo bewerkt dat ook de gemeenten uit de Griekse en Romeinse steden mee konden gaan op de weg van Jezus als de Christus, en zeg niet meer buitengesloten hoefden te voelen. Marcus is geschreven tijdens of na de vervolgingen in Rome en hij probeert met zijn evangelie een brug te slaan tussen beiden, Mattheus en Lucas, om zo te bewerken dat zowel de christenen uit de Joden als de christenen uit de volken hun onenigheidheden achter zich laten en samen de rug recht houden tegenover hun vervolgers. Gezien hun verschillend tijdperk en hun verschillende context hebben ze een ander hoofdpunt dat ze willen maken. Zo stel ik voor de evangeliën te lezen. De lezer die naar de bewijsvoering vraagt verwijs ik opnieuw naar de genoemde website met aldaar een aantal bijdragen. Een waterdichte bewijsvoering is in zekere zin nooit te geven. Iemand kan altijd bepaalde aannames doen die niet ondubbelzinnig weerlegbaar zijn en die een ander verhaal geven. Er zijn ook altijd nog mensen die beweren dat de aarde plat is en als je maar voldoende aannames doet wat betreft de stand van de sterren en de bewegingen van de rest van het universum krijg je dat verhaal nog rond ook. Echter, dit verhaal is naar mijn oordeel het meest veelzeggende en daarom overtuigende. De lezer oordele zelf.
Jezus als “louter” mens kennen wij niet
Paulus schrijft in de brief aan Corinthiërs (2 Corinthiërs 5: 16) “Zo kennen wij dan van nu aan niemand naar het vlees. Indien wij al Christus naar het vlees gekend hebben, thans niet meer.” “Naar het vlees kennen” dat betekent Jezus kennen slechts naar zijn menselijke kant, misschien ook zijn al te menselijke kant. Het vlees – dat is de Bijbelse uitdrukking voor de beperkte mens, of zelfs de zondige mens, niet de mens in zijn grootheid die boven zichzelf uitstijgt. Strikt genomen is het is niet zo dat we Jezus helemaal als mens niet kennen en dus klopt het opschrift boven deze paragraaf niet helemaal. Wij kennen hem als de mens die niets van zichzelf achtergehouden heeft en daarom als de mensenzoon die de Zoon van God is. Maar als mensenzoon en als Zoon van God is hij niet “naar het vlees”. Jezus, ook Jezus als mens, staat voor ons bekleed met het evangelie, zo zegt Noordmans het. Zonder die bekleding is er niets te vinden. Dat is bedoeld.
Dat geldt dus ook voor de evangeliën. Er zijn sporen te vinden van biografische gebeurtenissen en handelingen, maar alle gebeurtenissen die verhaald worden hebben ook een geestelijke betekenis en je weet niet of soms de geestelijke betekenis de overhand krijgt op wat wij het objectieve gebeuren zouden noemen. Er is niet een objectief voorhanden gebeuren. De metaforen zijn eerst in de taal en de zakelijke aanwijzingen komen later. Is de hemelvaart van Jezus in Mattheus 28 een objectieve waarneming of een metafoor? Heeft Jezus mensen geheeld en genezen? Dat is ongetwijfeld waar. Had hij bepaalde wonderkrachten? Kan best zijn. De woorden alleen al die hij spreekt zijn wonderlijk genoeg. Wat zijn wonderkrachten? Is het woord niet ook een kracht? Maar de wonderen die verhaald worden, beter spreken we trouwens van genezingen, of nog beter helingen, hebben allemaal een geestelijke betekenis. Lammen lopen, blinden zien, armen horen het evangelie (Mattheus 11: 5). Dat laatste, dat armen het evangelie horen, is kennelijk in deze opsomming niet minder wonderlijk dan dat lammen lopen en blinden zien. Was het trouwens niet zo dat de blinden altijd al meer zagen dan de mensen die gewoon konden zien? De zintuigen zijn veel meer verbonden met hun zin, en ook omgekeerd, dan we denken. Ook de gewone zintuigen kunnen we niet los beschouwen van de zin die ze betuigen.
De benaming zintuigen voor de vijf zintuigen is dus toepasselijk genoeg. Onze zinnen hebben altijd een bepaalde meerwaarde boven de zogenaamde kale empirie. Ze zijn nooit helemaal te reduceren tot empirische waarneming. De dingen zijn niet wat ze zijn. Wij ruiken en smaken, maar wij hebben ook een voorgevoel en een voorsmaak van wat komen zal/moet. Zo ruiken we de dingen ook. Als ons iets niet smaakt, is het ook omdat we er niet aan gewend zijn en staat het ons zowel lichamelijk als geestelijk tegen. Bijvoorbeeld, een hond opeten, dat doe je in de westerse cultuur niet. Wij hebben oren en ogen. Wij horen en zien, maar horen en gehoorzaamheid lopen in elkaar over, en zien is niet louter zien, maar ook inzicht. De evangelieverhalen en misschien wel vooral de helingsverhalen staan in zulke metaforische waarneming voor ons. De opstanding zelf, het wonder bij uitstek, is dat een “objectief” feit? De opstanding is gericht tegen het tragische levensbesef dat altijd neergang ziet. Alle leven bestaat uit opgaan, blinken en verzinken. Dat is de levenswet van de kosmos. Aan het einde van een toneelstuk in de oudheid komt altijd een Deus ex machina naar voren die het laatste woord heeft en die de orde bevestigt die heerst in de kosmos. Die orde heeft een tragisch verloop en maakt slachtoffers, maar is toch rechtvaardig en dus goed, zo is de boodschap dan. Een voorbeeld is Oedipus die te vondeling gelegd wordt en als volwassene zijn echte ouders zonder te weten wie het zijn om het leven brengt. Hij wordt toch gestraft door de goden en tenslotte aanvaardt hij zijn straf, ook uit eigen overtuiging! Hij heeft de orde verbroken en nu wreekt de orde zich op hem. De opstanding daarentegen doet het omgekeerde. De opstanding leest en ziet de kosmos als prefiguratie van nieuw leven en nieuwe liefde en nieuw geloof. Met die blik kijken de apostelen ook terug naar het kruis. Het verhaal eindigt niet met het graf. De graankorrel die sterft in de aarde is de bron van nieuw leven. Alles verschijnt nu in een nieuw licht. Alles krijgt een geestelijke betekenis. Zo kijken de apostelen ook terug op het leven van Jezus van voor de kruisiging. Ook wie dood was is plotseling niet meer dood. Als Jezus sterft beeft de aarde, splijten de rotsen en worden de graven geopend en de gestorven heiligen worden tot leven gewekt en worden gezien in de heilige stad (Mattheus 27: 52). Maar zou iemand nu willen beweren dat het lot van Oedipus die zich schikt, empirisch vast te stellen is en de opstanding niet? Is het evangelieverhaal zoals dat verder gaat in Handelingen en in het Romeinse Rijk, zelf geen bewijs van de opstanding? Hier speelt, kortom, geloof of ongeloof mee in datgene wat je als feiten denkt te kunnen vaststellen.
De opzet en structuur van Mattheus
Meerdere mensen hebben reeds geconstateerd dat bij Mattheus vijf grote reden van Jezus telkens een soort markeringspunt vormen in de tekst. Vijf keer komen de woorden voor: “Toen Jezus deze rede beëindigd had…” en zo heeft men vanzelf gedacht aan de vijf boeken van Mozes. Wil Mattheus daarvan misschien een actualisatie geven? Dat zou kunnen. Maar bij de laatste lange rede, de apocalyptische rede in Mattheus 24, kan men niet aan Deuteronomium denken, het vijfde boek van Mozes. Eerder denkt men dan aan Jozua, het verhaal van de inname van het land. Zo verovert Jezus Jeruzalem in het verhaal van de intocht in Jeruzalem en in kruis en opstanding verovert hij alle volken en stammen die hem nu moeten erkennen als Zoon van God (Mattheus 28). Bij de bergrede, de eerste grote rede, is altijd al gedacht aan het boek Exodus, en de wetgeving bij de Sinai. Moeten we dan pas vanaf het boek Exodus beginnen te tellen? Dat hoeft niet, want in de hoofdstukken vanaf Mattheus 1 wordt de wording, de Genesis, van Jezus verhaald. Daar moeten we dus beginnen te tellen. Dat leidt voor Mattheus tot het volgende resultaat.
1. Genesis. Het geslachtregister waarmee Mattheus begint is te beschouwen als de eerste grote rede. Immers, Mattheus 1, het hoofdstuk van het geslachtregister, begint met het opschrift: “Overzicht van de afstamming van Jezus Christus, zoon van David, zoon van Abraham”. Voor het woord afstamming staat in het Grieks het woord “genesis”, letterlijk de “wording” of “voortbrenging” van Jezus Christus. Het geslachtregister is natuurlijk niet een rede die je kunt beëindigen met de genoemde tekst “Toen Jezus deze rede beëindigd had…”. Maar het opschrift is duidelijk genoeg.
2. Exodus. Het is inderdaad vanzelfsprekend dat de Bergrede bij Mattheus overeenkomt met de wetgeving op de Sinaï en dus in de context van het boek Exodus staat. De doop door Johannes de Doper in de woestijn staat voor de uittocht uit Egypte en de doortocht door de Rode Zee in Exodus. Daarna komt de verzoeking in de woestijn, en de drie verzoekingen die Jezus ondergaat komen overeen met de drie verzoekingen waar Israël in de woestijn aan bloot stond. Israel faalde, waar Jezus de verzoekingen glansrijk doorstaat. Dan volgt de wetgeving bij de Sinaï. Aan het einde van die rede klinken dan voor het eerst de woorden “Toen Jezus deze rede beëindigd had…”. Vanaf nu weten we dat dat een markeringspunt is.
3. Leviticus. In Mattheus 10 vindt de aanstelling en de uitzending van de 12 apostelen plaats. Dat is een parallel met de aanstelling van de priesters en levieten in het boek Leviticus van Mozes.
4. Numeri. In Mattheus 13 gaat het over het aantal en de omvang van de oogst en ook over de vraag wie wel en niet geschikt is om toegelaten te worden tot het Koninkrijk der Hemelen, zoals dat ook in Numeri plaatsvindt bij de toegang tot het beloofde land.
5. Deuteronomium. Heel het bijbelboek Deuteronomium (letterlijke betekenis: tweede wet) is een lange rede uitgesproken door Mozes. Het is een afscheidsrede met het oog op de toekomst: hoe moet Israël gaan leven in het beloofde land? Daarmee is het zelf ook al een actualisering en bedoeld tot nieuwe inspiratie. Het Deuteronomium van Mattheus is te vinden in Mattheus 17 en 18, in de verheerlijking op de berg en het daaropvolgende onderricht aan de discipelen over de nederigheid van degenen die in de toekomstige gemeente de leiding zullen hebben.
6. Jozua. Het boek Jozua gaat over de verovering van het land en de val van Jericho. Mattheus’ Jozua is te vinden in Mattheus 24 en 25, de rede over de laatste dingen en de val van Jeruzalem. Zo trekt het nieuwe Israël het beloofde land binnen.
Dat is de hexateuch van Mattheus, telkens beëindigd met hetzelfde refrein “Toen Jezus deze rede beëindigd had…”.
Wat Lucas met Mattheus doet
Wat doet nu Lucas daarmee? Hij laat de volgorde van Mattheus wel staan, maar in enigszins afgezwakte vorm en hij brengt zoveel mogelijk onder bij nummer vijf, bij Deuteronomium. In de hoofdstukken 9-16 van Lucas reist Jezus door het gebied van Samaria. Dat gegeven komt in Mattheus niet voor. De Joden, ook die uit Galilea, vermeden het door Samaria heen te reizen, ook als zij voor het Pascha naar Jeruzalem gingen. Dan gingen ze aan de andere kant van de Jordaan naar het zuiden. Als in Lucas 9 Jezus zich opmaakt om naar Jeruzalem te gaan om daar verwerping en kruis tegemoet te gaan, beslist hij door Samaria te reizen. Het is een anticipatie op de zending onder de heidense volken en een eerste stap in hun richting. In dit deel, Lucas 9-16, brengt Lucas veel materiaal onder dat bij Mattheus in de bergrede of elders is aan te treffen. Waarom doet hij dat? In de eerste plaats heeft de vroege christelijke gemeente het evangelie zelf beleefd als een Deuteronomium, een herhaling en verlevendiging en ernstig nemen van de “eerste” wet zoals Mozes die reeds had gegeven in de eerste vier boeken. Deze tweede wet, het evangelie, voegt Geest toe aan op zich dode en vormelijke wetspraktijken. Immers, het evangelie wil loskomen van de dode en geritualiseerde wetsregels van de tempel en daarom legt Lucas steeds de nadruk op de Geest. Ook de doop met de heilige Geest moet nadrukkelijk steeds in Handelingen als een extra bij de doop met water komen, om zo aan te duiden dat het niet om het ritueel alleen gaat. Zo geeft Jezus in zijn reis door Samaria de regel voor de nieuwtestamentische gemeente, met name ook voor de gemeentes die Paulus gesticht heeft. Met oog op hen schrijft Lucas immers zijn evangelie om de brug te slaan van de joodse erfenis naar de Grieks-Romeinse wereld. Dat leidt tot een verlevendiging en toepassing van de oude wetsregels in een nieuwe situatie. Dat is ook wat Mozes doet in de lange rede die het boek Deuteronomium is: hij geeft een verlevendiging en actualisering van het reeds bekende verhaal in een nieuwe situatie. Ook in Deuteronomium gaat het om generositeit, nederigheid en compassie.
De woorden van Jezus in Lucas zijn bovendien allemaal onderweg gesproken. Jezus is steeds op weg, zoals de christelijke gemeente op weg is. Tenslotte heet de gemeente ook: de Weg, bij Lucas (Handelingen 2:42-47, 4:32-36 en 5:12-16). Op weg naar Jeruzalem spreekt Jezus woorden die geen ritueel zijn maar die menens zijn en die hem wat kosten. Zo trekt de gemeente van gelovigen uit de volken in het voetspoor van Lucas en van Paulus het beloofde land van de toekomst binnen. Dat is anders dan bij Mattheus. Mattheus is in gevecht met de te strikte wetsbetrachting. De farizeeën en schriftgeleerden die zich aan alle voorschriften wilden houden streven op hun manier de volmaaktheid na. Maar die volmaaktheid was een volmaaktheid volgens de regels, die niet verhinderden dat ze hun eigen eer en hun voordeel zochten en neer keken op het volk dat de wet niet kende. Als je niet in een zekere welgestelde positie verkeerde, was het immers volkomen onmogelijk om je aan al die voorschriften te houden. Denk maar aan alle spijswetten. Mattheus stelt tegenover die regel-volmaaktheid de volmaaktheid van het hart en het geloof in Christus. Tegenover de “volmaaktheid” van de strikte wet wordt de volmaaktheid van het gemeenteleven gesteld, waarin broeders en zusters elkander steunen. Ook in de bergrede van Mattheus wordt gesproken over een ander soort volmaaktheid, niet die van de regels op zich maar van de barmhartigheid die de gevangenen opzoekt, de naakten bekleed, de hongerenden voedt.
In het boek Deuteronomium is het Shema het hart van de zaak. In Deuteronomium 5 en 6, in de vlakte van Moab (Deuteronomium 1: 1-5), geeft Mozes een recapitulatie van de wet, met name de 10 geboden en daarop volgt het Shema. Het Shema is het gebed dat de vrome Jood uitspreekt op het uur van zijn sterven. Het luidt als volgt:
Hoor Israël, de HEER is onze God, de HEER is de enige. (Deuteronomium 6:4). Heb daarom de HEER, uw God, lief, met hart en ziel en de inzet van al uw krachten. (Deut. 6: 5, 11:13) en Schrijf ze op de deurposten van uw huis en op de poorten van de stad. (Deut. 6:9, 11:20).
Er zijn twee momenten waar dit Shema in Lucas’ verhaal tot klinken komt. Dat is in het begin van het lange middenstuk, als Jezus negen hoofdstukken lang op weg gaat (10:25-28), op weg naar de laatste confrontatie in Jeruzalem en aan het einde van deze reis van negen hoofdstukken voordat hij Jeruzalem binnentreedt (18:18-30). In het eerste geval vraagt een farizeeër hoe hij het eeuwige leven kan beërven en in het tweede geval vraagt een rijke man hoe hij het eeuwige leven kan beërven. In het antwoord, God boven alles en de naaste als uzelf, komen de woorden van het Shema tot leven. Tegelijkertijd laat het verhaal zien dat Jezus zelf ook die Weg gaat, de Messiaanse weg van het leven met toewijding te leven en er niet je eigendom van maken. Vol van Geest de Weg gaan, dat is het Deuteronomium van Lucas. Ook Jezus is vervuld van de Geest en zo gaat hij zijn dood tegemoet en leeft zijn leven als offer. Maar ook de andere boeken van Mozes duiken op in Lucas. Lucas brengt wel een accentverschuiving, maar niet een hele andere boodschap dan Mattheus.
Genesis: ook Lucas heeft een geslachtregister. Hij neemt daarin de thema’s van Mattheus op, maar ontwikkelt die op eigen wijze. Hij gaat terug tot Adam, en noemt zes reeksen van zeven namen, zodat we nu aan het begin staan van de zevende historische periode. De periode van de Weg is dan de laatste week van de wereldgeschiedenis. Dat is waar we nu staan. Nu moeten eerst de volken binnen treden. Zo zegt Lucas over de val van Jeruzalem: “24De inwoners zullen omkomen door het zwaard of overal heen in gevangenschap worden weggevoerd, terwijl Jeruzalem vertrapt zal worden door de volken, tot hun tijd voorbij is” (Lucas 21: 24). Het is de tijd van de volken.
Exodus: Lucas voegt aan het exodus-motief van de verzoeking in de woestijn toe de verwerping van Jezus in Nazareth en de wonderbare visvangst van Petrus. Die kunnen parallel gelezen worden, respectievelijk met de rede van Stefanus, waar Stefanus de verwerping van Mozes door zijn broeders in Egypte ter sprake brengt en ook parallel met de brandende braamstruik waar Mozes zijn opdracht krijgt (Handelingen 7:23-35). Na de kruisiging is het aan het tijdperk van de kerk om de vissen binnen te brengen.
Leviticus: Lucas verhaalt in hoofdstuk 6 van de aanstelling en uitzending van de twaalf discipelen. De rede vanaf de berg bij Mattheus wordt bij Lucas een rede na de afdaling van de berg (waar deze aanstelling van de discipelen plaatsvond) in de vlakte. Bij Mattheus was de bergrede de exodus, bij Lucas hoort die bij Leviticus. De discipelen worden in de veldrede van Lucas aangesproken. Zij krijgen hun opdracht. Zij zijn als het ware voor Israël wat de priesterlijke orde van de levieten was voor de andere stammen.
Numeri: de uitzending van de twaalf is de Numeri van Lucas. Daar hoort ook de uitzending van de zeventig bij in hoofdstuk 10. Zoals in Numeri de telling van de twaalf stammen in Numeri 1 en 2 gevolgd wordt door de aanstelling van de zeventig oudsten in Numeri 11, zo worden in Lucas 10 de tweeënzeventig leerlingen uitgezonden die zullen helpen bij de oogst. In Numeri 10, dus tussen de telling van de twaalf stammen en de aanstelling van de zeventig oudsten trekt het volk Israël plechtig en resoluut uit de woestijn Sinaï weg om het beloofde land te veroveren. Daarmee correspondeert in Lucas de beslissing van Jezus om naar Jeruzalem te trekken, die ook staat tussen de uitzending van de twaalf discipelen en de uitzending van de zeventig discipelen: “51Toen de tijd naderde dat Jezus in de hemel zou worden opgenomen, ging Hij vastberaden op weg naar Jeruzalem“ (Lucas 9: 51). Hier valt op dat het woord “opgenomen” gebruikt wordt. Datzelfde woord wordt in het oude testament gebruikt voor Mozes en Elia die ook niet zomaar sterven maar ten hemel opgenomen worden.
Jozua: kruis en opstanding zijn bij Lucas de verovering van Jeruzalem. De rede over de laatste dingen in Lucas 21 leidt dit deel in.
Lucas heeft niet, zoals Mattheus, de bedoeling om de leiders in Jeruzalem voor te stellen als het nieuwe Egypte, met Herodes als nieuwe farao en de farizeeën als de sterrenwichelaars die zijn macht ondersteunen. Zijn focus is niet de politieke macht, maar het religieus ritueel van tempel en offers, van status en macht. Maar het is niet de politieke macht van de grootgrondbezitters in het sanhedrin, maar de economische macht van grondbezit en vooral ook handel in de Grieks-Romeinse wereld, die hij op het oog heeft. Deze groep mensen is juist van zijn politieke macht beroofd sedert het Romeinse Rijk de plaatselijke ecclesia’s, dat wil zeggen de volksvergaderingen, buiten werking gesteld heeft omdat alles in Rome beslist wordt. In het Romeinse Rijk staan zij buitenspel, zij voelen zich moreel aangetrokken door het Joodse leven volgens de wet, maar ook daar staan zij buitenspel vanwege besnijdenis en voedselvoorschriften.
Die context en die “doelgroep” is speurbaar in de manier waarop Lucas zijn verhaal opbouwt. De geboorteverhalen bijvoorbeeld cirkelen nu niet om Herodes en de farizeeën en schriftgeleerden als het nieuwe Egypte, maar om de tempel. Die tempeldienst is er nog wel, maar leeft niet meer. Ze is verstard. Zacharias die dienst doet in de tempel gelooft de engel niet die hem een zoon belooft. Hij verstomt, hij kan niet meer spreken. Het huwelijk met Elisabeth is een onvruchtbaar huwelijk zoals dat van Abraham en Sara. Een nieuw begin is nodig! Dat wordt ook betuigd door de lofzang van Simon en door Hannah, twee oude mensen, die bij de besnijdenis van Jezus dit nieuwe begin bezingen. De hele situatie vraagt erom dat een verstarde verouderde tijd vertaald wordt naar iets nieuws, naar een nieuwe tijd. Dat is niet alleen het geval voor de tempel in Israël, maar het is ook zo in het geval van de leidende elite in de Grieks-Romeinse steden. De plaatselijke ecclesia’s zijn goed voor baantjesjager, alle belangrijke beslissingen worden in Rome genomen. Lucas, die Mattheus voor zich gehad, heeft opzettelijk de volgorde van de verzoeking in de woestijn veranderd (Lucas 4: 1-13). Waar Mattheus de volgorde aan houdt van de verzoekingen die Israël onderging in de woestijn, brood, religieus eerbetoon, en als hoogtepunt politieke macht, keert Lucas de volgorde van die laatste twee om. Het hoogtepunt is de suggestie aan Jezus om zich vanaf het hoogtepunt van de tempel naar beneden te werpen, zodat hij door de engelen op handen wordt gedragen. De tempeldienst is voor Lucas dit hoogtepunt en deze tempeldienst moeten ook de volken die in Christus gaan geloven achter zich laten. Met die tempeldienst zoekt Lucas steeds de confrontatie, niet alleen in het verhaal van het evangelie, waar Jezus leert in de tempel, maar ook in Handelingen. De uitstorting van de Geest op de gemeente is het alternatief voor de tempeldienst en de apostelen verkondigen Christus in de tempel. Later wordt ook geprobeerd Paulus te doden in de tempel, en het zou gelukt zijn als de Romeinse macht niet tussenbeide gekomen was. Voor de volmaaktheid van de wetsbetrachting komt bij Lucas de Weg in de plaats. De nieuw bekeerde Grieks-Romeinse stedelingen kunnen de volmaaktheid immers nog niet bereikt hebben. De Weg wordt voor hen geopend en die weg moet beginnen met datgene wat voor hen en actueel en doenlijk is. In de Agape maaltijden wordt de eucharistie gevierd en delen de rijken met de armen. Hier wordt een nieuwe gemeenschap gesticht die niet naar de letter van de wet te werk gaat, maar door de Geest wordt voortgedreven. Verloren mensen worden gevonden. De gemeente is een lichaam van levende ledematen. De stenen tempel wordt vervangen door levende lichamen.
Marcus als brug naar en bruggenhoofd in het Romeinse Rijk
Elders heb ik al uitvoerig over Marcus geschreven en daarom kan ik het hier kort houden. Marcus zelf is ook kort. Marcus bemiddelt tussen Mattheus en Lucas: waar Lucas nadrukkelijk andere uitdrukkingen en formuleringen gebruikt dan Mattheus met het oog op zijn doelgroep, neemt Marcus dat deels over maar hij houdt ook deels steeds Mattheus aan. Vaak gebruikt hij zowel de uitdrukkingswijze van Mattheus als die van Lucas in zijn tekst. Daarbij laat hij de reden van Jezus in Mattheus en Lucas grotendeels weg. Misschien is dat ook omdat daar de verschillen het grootste zijn, omdat Lucas daar echt een andere versie wilde geven en enigszins de oppositie kiest. Maar ook is een reden dat er in Rome geen tijd is voor lange verhalen. Want in Rome zijn reeds de vervolgingen dreigend of werkelijk. Er is geen tijd voor omtrekkende bewegingen. Waar Lucas let op het begin van de Messiaanse weg, is bij Marcus het uur U aangebroken: vervolgingen in Rome. Nu moeten christenen uit de Joden en uit de heidenen er ieder evenzeer voor staan, en daar bij ook elkaar niet in de steek laten. Jezus als Zoon van God staat tegenover de keizer als zoon van God. Jezus als opgestane belijden betekent klaar staan voor de vervolgingen.
Marcus bemiddelt niet alleen maar brengt het evangelie ook op een punt: Waakzaamheid en klaar staan voor de navolging in het lijden. Dat staat centraal. Het zaad dat gezaaid wordt, het opgroeien tot de oogst, het dadelijk oogsten, en het brood dat gebroken wordt, dat beheerst zijn evangelie. In Rome is een belangrijke vraag, de vraag van alle vragen, de broodvraag. In deze miljoenenstad kunnen de mensen in hun eigen graanproductie niet voorzien. Jezus is de Zoon van God en niet de keizer, en hij geeft de mensen brood, want hij heeft alle macht in hemel en op aarde. Hij is zelf het brood, dat gedeeld wordt en dat voor iedereen genoeg is. Dat is het geheim van het evangelie, aldus Marcus. Marcus houdt van Lucas en Mattheus vooral de verhalen van heling en genezing over en die verhalen worden versmolten met roeping van de discipelen en het delen van het brood. Dat is het wat structuur geeft aan het evangelie van Marcus. Om die reden gaan we nader in op de verhalen van heling en genezing, eerst bij Mattheus en Lucas en tenslotte bij Marcus.
De helingsverhalen bij Mattheus
In Mattheus 7 loopt de bergrede ten einde. De bergrede bestaat uit opbouwende woorden. Niet louter geboden zoals Mozes gaf, maar elk gebod is ook een belofte. Het koninkrijk is voor de zachtmoedigen, niet oordelen, zelfs liefde tot de vijanden wordt geboden. Wat moet er dan op de bergrede volgen? In Mattheus 8-12 doet Jezus een hele serie genezingen. Er worden in totaal tien mensen genezen. Het kan ook eigenlijk niet anders: Genezende woorden, dan volgen helende handelingen. Wat bij Mattheus in die hoofdstukken te vinden is, is bij Marcus structuurvormend voor heel zijn evangelie, zullen later zien.
Jezus heeft heel veel genezingen gedaan, soms zo dat hij niet aan eten toe kwam. Maar waarom wil Mattheus er hier een serie van tien uit lichten? Heeft Mattheus zo wat willekeurig genezingen in zijn verhaal rondgestrooid om de geloofwaardigheid te vergroten? Waaraan moet je denken bij tien? Misschien de tien plagen in Egypte, die de farao dwingen Israël te laten gaan? Maar hier gaat het niet om plagen maar om helingen. De eerste vijf en de tweede vijf lijken op elkaar:
| De dienaar van de Centurion die melaats is Petrus’ schoonmoeder die koorts heeft Twee bezetenen Een verlamde | De bloedvloeiende vrouw Het dochtertje van Jaïrus dat sterft Twee blinden Een doofstomme bezetene |
Het lijkt erop dat Jezus een voorkeur heeft voor bepaalde ziekten om te genezen: verlamming, ziekten die te maken hebben met onreinheid, niet kunnen lopen, de armen niet kunnen gebruiken, bezetenheid, blind en doof en stom zijn. Melaatsheid en menstruatieproblemen maken onrein. Jezus erkent die onreinheid niet. Je kunt dus het verhaal van de dienaar van de Centurion en dat van de bloedvloeiende vrouw parallel lezen. De bloedvloeiende vrouw is onrein, maar als heiden is de Centurion ook onrein. Petrus’ schoonmoeder en het dochtertje van Jaïrus kun je ook parallel zien. De twee bezetenen en de twee blinden eveneens: in de ogen van de mensen van toen werden eigenlijk alle ziekten in verband gebracht met boze geesten. De twee bezetenen roepen luidkeels “Wat hebben wij met jou te maken, Zoon van God?” De twee blinden roepen luidkeels: “Heb medelijden met ons, Zoon van David!” Tenslotte wordt er iemand genezen die niet kan gaan, en daarnaast in de andere rij iemand die niet kan horen en spreken. Die is bovendien bezeten.
Twee handen vol, twee mensen die er niet bij horen, twee mensen die bedreigd worden door de dood, twee schreeuwende bezetenen en twee roepende blinden, twee die verlamd zijn aan ledematen en spreekorganen. Heel de mens wordt geheeld: dat is wat de goede woorden van de bergrede doen. Wat de tien plagen op negatieve wijze doen, dat doen we tien helingen op positieve wijze, de macht van deze wereld verbreken. De tien plagen in Egypte hebben niet geleid tot een ommekeer: de farao was en bleef verhard. Met de tien helingen is het hetzelfde. Aan het eind van de tien helingen zeggen de farizeeën: “Het is dankzij de vorst der demonen dat hij demonen uitdrijft” (Mattheus 9: 33). Herodes heeft zich bij de kindermoord gedragen als een Egyptische farao. Hier doen de farizeeën iets soortgelijks.
Mattheus begint met een melaatse, Marcus begint later met een bezetene. Dat is tekenend voor hun onderscheid. Onreinheid gaat over acceptatie in de samenleving en dat is steeds het thema bij Mattheus. Hijzelf wordt niet geaccepteerd als voormalig tollenaar. Jezus werd niet geaccepteerd als Zoon van David. Steeds worden mensen aan de kant geschoven. De nieuwe gemeente bekleedt wie geen kleren heeft, voedt die gebrek leidt, zoekt mensen op die gevangengenomen zijn (Mattheus 25). Dat is de vervulling van de wet. Voor Mattheus moet de uitsluiting uit de samenleving voorop staan. Vervolgens gaat het over verlamming, of verstarring van handen en voeten. Later over spreken, oren en ogen. De mens wordt geaccepteerd, hij kan weer bewegen, hij krijgt vrijmoedigheid, hij krijgt de vrijheid en de moed om te spreken. Hij gaat op een nieuwe manier horen en kijken. Centraal staat de helende werking van spreekkracht en oprechtheid. Zo gaat het in de eerste tien genezingen.
Toch zijn we er dan nog niet. Vanaf hoofdstuk 17 komen er nog drie extra helingen. Na het verhaal van de verheerlijking op de berg, als de drie leidinggevende discipelen, Petrus, Johannes en Jacobus, op de berg Jezus gezien hebben met een schitterend gelaat samen met Mozes en Elia, komen ze terug naar beneden en dan is er een soort opstootje gaande. Het blijkt dat de andere discipelen er niet in slagen een bezetene te helen. Dan verjaagt Jezus de boze geest. En nog later, voordat Jezus van Jericho naar Jeruzalem trekt, zijn er opnieuw twee blinden die om hem roepen en Jezus opent hun de ogen, in Mattheus 20: 29 – 33. Je krijgt het gevoel dat er een relatie is tussen die drie discipelen, die nog steeds vol onbegrip zijn, ook als ze op de berg Jezus’ heerlijkheid en schittering hebben gezien, en de drie genezingen. De bezetene in hoofdstuk 17 zou op Petrus betrekking kunnen hebben die niet doorheeft wat er op het spel staat en drie tenten wil bouwen, daar bovenop de berg, voor Jezus en voor Elia en voor Mozes. De twee blinden zouden betrekking kunnen hebben op Johannes en Jacobus, die het ook nog niet begrepen hebben. Zij willen links en rechts van Jezus op de troon zitten (Mattheus 20: 20 – 23).
Hoe dat ook zij, samen hebben we wat genezingen betreft nu 10 helende handelingen. Ook dat is overeenkomstig de 10 plagen in Egypte. Alleen, hier worden de plagen opgeheven, er wordt redding gebracht. Er zijn meer mensen genezen, maar Jezus heeft 10 helingen van een totaal 14 mensen, althans Mattheus bericht er tien keer expliciet van. Nee wacht, toch niet, we hebben er een overgeslagen. Er is nog een extra! Er is een uitzondering. Want deze genezing is uitzonderlijk. Alle andere genezingen betroffen mensen uit het volk Israël. In Mattheus 15: 22 – 28 daarentegen is er sprake van een Kanaänietische vrouw. Jezus bevindt zich dan in het gebied van Tyrus en Sidon. Zij roept “Heb medelijden met mij, heer, Zoon van David!” Haar dochter wordt gekweld door een boze geest. Het antwoord dat Jezus geeft is vreemd en opmerkelijk: “Het is niet goed om de kinderen hun brood af te nemen en het aan de honden te voeren.” Maar deze Kanaänietische vrouw doet nu wat de farizeeën en de Schriftgeleerden steeds maar niet lukt: zij vangt Jezus in zijn eigen woorden! De honden krijgen toch ook de kruimels! Jezus zegt dan “U hebt een groot geloof!” En haar dochter wordt genezen. Het is alsof Jezus dus hier niet wil, maar wel moet! Waarom is dat zo?
Het verhaal van de Kanaänietische vrouw staat tussen twee broodvermenigvuldigingen in. In Mattheus 14: 13 – 20 zijn er 5 broden en 2 vissen en daarvan worden 5000 mensen gevoed. En er zijn nog 12 grote korven over. Het ligt voor de hand hier te denken aan de 12 stammen van Israël. In het Hebreeuws is het woord voor 1000 ook een aanduiding voor een hoeveelheid soldaten die een stam kan of moet leveren, niet per se bedoeld als precies getal. Met hetzelfde woord spreek je dus over stam en over 1000 in het Hebreeuws, “elef”. Misschien zou je 12.000 mensen verwachten en dat zou mooi corresponderen met de 12 apostelen. De apostelen zullen immers heersen over de stammen van Israël (Mattheüs 19:28), een apostel dus voor elke stam. Onmiskenbaar heeft het verhaal van de broodvermenigvuldiging ook een eucharistische betekenis. Na de dood van Johannes probeert Jezus zich terug te trekken, maar de mensen geven hem de gelegenheid niet. Ze weten hem te vinden en hij geeft hen heel de dag onderricht en geeft hen dan te eten. Wijst dat niet op zijn gebroken lichaam? Hoe dat ook zij, na de broodvermenigvuldiging volgt het verhaal van de storm op meer, waar Jezus de elementen de baas is en over het water loopt. Hij handelt als was hij de God van de zee, de God die de controle heeft over de woedende baren, Poseidon of Dionysus. De strekking daarvan is hier dan ook dat hij meer is dan de God van de zee. De zee brengt altijd verwoesting. Alles eindigt tenslotte in nihilisme en ondergang. De gave van zichzelf in lijden en kruis is echter sterker. De liefde die instaat voor de ander is sterker dan het geweld dat leidt tot de ondergang. De liefde staat weer op uit de dood. De beide verhalen van de broodvermenigvuldigingen zijn dus ook een prefiguratie van dood en opstanding. De broodvermenigvuldiging wijst op de overgave van zichzelf in het breken van het brood. Het brood is nu niet een economisch middel om politieke macht uit te oefenen zoals de satan aan Jezus voorstelt aan het begin van het evangelie. Het is het brood van zijn gebroken lichaam dat gedeeld wordt. Zo het verhaal van de spijziging van de 5000. Dat wordt bezegeld door het volgende verhaal, de storm op het meer, want het lopen over het water wijst op de opstanding en het aantreden van de heerschappij van Christus boven de goden die op vernietiging uit zijn. Dan volgt het verhaal van de Kanaänietische vrouw die Jezus vangt in zijn eigen woorden. Want inderdaad, er vallen ook kruimels naast de tafel, ook voor de gelovigen uit de volken.
Na het verhaal van de Kanaänietische vrouw vindt de tweede broodvermenigvuldiging plaats. De mensen hadden toen al drie dagen naar Jezus geluisterd en niets te eten gehad – opnieuw een verwijzing naar de drie dagen tussen dood en opstanding? Nu zijn er 7 broden en wat visjes en daarvan worden deze keer 4000 mensen gevoed. Er blijven 7 manden vol over. 5 broden in het eerste verhaal en 7 broden in het tweede verhaal maken mooi 12. Je zou denken: er zijn dus in totaal 12 broden, zoals ook het geval was bij de toonbroden in de tempel volgens de wetgeving van Mozes. Dat is opnieuw een mooie overeenkomst tussen de 12 stammen en de 12 apostelen. 7 manden (kleiner dan korven) blijven er nu over. Er is nog meer te delen dus, voor later. Maar het is toch minder deze keer, wat er overblijft. Zou dat misschien komen omdat nu ook de “honden” hun brokstukken krijgen? Dit tweede verhaal van een broodvermenigvuldiging komt immers na het verhaal van de Kanaänietische vrouw? Er is genoeg, daar niet van. Er blijft nog steeds over. Maar minder dan de vorige keer. Er is nog iets opmerkelijks: er zijn geen 12.000 mensen gevoed. De stand is nu op 9000 in totaal. Er zit een logische opeenvolging in: 5000, 4000 en dan houdt het op. Nog eens 3000 zouden 12.000 maken. Maar dat gebeurt niet. Weliswaar zijn er veel mensen in Israël die Jezus volgen, maar een groot aantal doet dat ook niet en het leiderschap van Israël verwerpt Jezus en stuurt aan op de kruisiging. Het verhaal blijft open. Gaat uiteindelijk wel heel Israël meedoen?
Het verhaal doet denken aan Paulus in de brief aan de Romeinen in de beroemde hoofdstukken hoofdstukken 9-11. In essentie zegt Israël nee, zegt de joodse synagoge in meerderheid nee tegen de Messias. Zo worden in hun plaats de heidense volken geënt op Christus. En eerdere takken worden weggebroken. Maar Paulus waarschuwt de heidense volken aan wie hij schrijft, de gemeente in Rome. Het kan zomaar ook andersom gaan. Wie staat ziet toe dat hij niet valle! Want het wachten is er eigenlijk op dat ook Israël deelneemt in de nieuwe gemeenschap die geënt is op Christus. Dan is de wederkomst daar. Kennelijk is dat ook de gedachte van Mattheus: de heidense volken krijgen nu ook brokstukken die voor Israël bestemd waren. Het blijft een open vraag hoe dat gaat met die laatste 3000 die nog binnen moeten komen.
Vindt Mattheus ook zelf dat zijn getallen een extra betekenis hebben? Er is een moment dat de discipelen met de boot naar de overkant van het meer vertrekken en vergeten hebben brood mee te nemen. Omdat het vrij belangrijk is voor het verstaan drukken we het hier in zijn geheel af (de lezer vergelijke het met dezelfde tekst in Marcus die we later, verderop zullen afdrukken):
“5De leerlingen voeren naar de overkant, maar hadden vergeten brood mee te nemen. 6Dus toen Jezus tegen hen zei: ‘Pas op, hoed je voor de zuurdesem van de farizeeën en de sadduceeën,’ 7begonnen ze er met elkaar over te praten dat ze geen brood hadden meegenomen. 8Jezus merkte het en zei: ‘Kleingelovigen, waarom bespreken jullie met elkaar dat je geen brood bij je hebt? 9Begrijpen jullie het dan nog niet, en herinneren jullie je ook de vijf broden voor de vijfduizend niet, en hoeveel manden jullie weer ophaalden? 10En ook niet de zeven broden voor de vierduizend en hoeveel manden jullie toen ophaalden? 11Hoe is het mogelijk dat jullie niet begrijpen dat Ik het niet over brood heb? Wees op je hoede voor de zuurdesem van de farizeeën en de sadduceeën!’ 12Toen begrepen ze dat Hij niet bedoelde dat ze op hun hoede moesten zijn voor de zuurdesem in brood, maar voor het onderricht van de farizeeën en de sadduceeën,” – Mattheus 16: 5-12.
Het verhaal heeft lagen. De discipelen zijn brood vergeten, dat is de eerste laag, letterlijk brood. Maar als we de spijziging van de 5000 en de 4000 met de 5 broden en de 7 broden goed lezen, zijn er nu ook inmiddels 12 broden besteed. Er zijn 12 discipelen, zo waren er 12 broden, voor iedere discipel een. Daarmee is het brood inderdaad ook op. Maar Jezus wijst op het gevaar te blijven denken in de termen van de farizeeën en de sadduceeën, want dan is het denken nog teveel doortrokken van een oude realiteit. Hier stuiten we op een diepere laag in het verhaal. De nieuwe realiteit bestaat immers in de eucharistie, het breken van het brood dat Jezus lichaam zelf is. Bij de verzoekingen in de woestijn is het een verleiding om uit stenen brood te maken en zo de politieke macht te veroveren. Wie de mensen voedt kan ze beheersen. Zo te denken is ook oud denken. Ook denken in termen van 12 broden en 12 discipelen is niet voldoende. Dat is oud zuurdesem, oud denken. Het brood is niet op. Ook bij de spijziging van de 5000 en de 7000 was Jezus immers zelf het brood en hij deelde zichzelf uit via zijn discipelen. Ook als wij aanvaarden dat elk van de discipelen of apostelen ook zelf een brood is dat gebroken wordt, dan nog is Jezus het dertiende brood. Het is correcter om te zeggen dat hij het enige brood is – dat is de nieuwe manier van denken en spreken. Hij is het ene brood dat wordt gebroken en gedeeld. Zo is er altijd genoeg, zowel voor Israël als voor de heidense volken.
Intussen valt het ook op dat in die eerste acht helingsverhalen voordat de verheerlijking op de berg plaatsvindt tien mensen genezen worden. Het is daarmee alsof Mattheus op twee gedachten hinkt. Hij wil een herinnering oproepen aan de 10 plagen in Egypte door er 10 helende handelingen tegenover te stellen, 2 keer een handvol in de verhaallijn voor de verheerlijking op de berg. Hij wil tegelijkertijd dat er in totaal 12 genezingen plaatsvinden, 12 mensen genezen, zodat de genezingen zich symbolisch uitstrekken tot heel Israël, tot de 12 stammen. Daar steekt dan die extra heling van de Kanaänietische vrouw des te beter tegen af als de dertiende heling. De betekenis daarvan is: Ook de heidense volken krijgen deel aan het ene brood. Na de verheerlijking op de berg volgen er tenslotte nog 2 helingsverhalen met drie genezen mensen. Dat maakt samen 12 helende handelingen en 15 mensen genezen + als zestiende de Kanaänietische vrouw. Dat maakt tweemaal acht samen. Ook daarin zit symboliek. Acht is het getal van de Messiaanse tijd. De christelijke gemeente komt bij elkaar op de achtste dag.
De helingsverhalen bij Lucas
Wij mogen aannemen dat men in de begintijd van de gemeente de helingen zo telde, zoals wij tot nu toe ook gedaan hebben. Een dergelijke manier van lezen was in de oudheid vrij gebruikelijk. Elders hebben we ook al betoogd dat Lucas zijn evangelie geschreven heeft na Mattheus. In zekere zin heeft Lucas reeds in de rug, wat Mattheus nog voor zich heeft. Mattheus laat Jezus zien als Zoon van David. Omdat hij bij de leiders van zijn eigen volk geen weerklank vindt, en omdat de gemeente die hem na kruis en opstanding volgt, zelf ook vervolgd wordt, heeft Mattheus een open einde naar de heidense volken toe. Hij voorziet een volgend hoofdstuk voor de nieuwe gemeente, waar hij zelf eigenlijk geen deel meer aan heeft. De volmaaktheid van Israël, de vervulling van de wet, geschiedt in kruis en opstanding van Jezus Christus. Dat is zijn realiteit. De gemeente realiseert in haar gemeenteleven die volmaaktheid. Maar nu de gemeente verworpen werd en vervolgd, gaat de deur naar de heidense volken open. Niet iedereen uit Israël komt deelnemen aan de maaltijd. Het verhaal van de Kanaänietische vrouw, die de kruimels voor de honden opeist, is hier centraal, en geeft de wending aan. Jezus kan haar niet weigeren. En op het einde van het evangelie naar Mattheus – iets waar Rosenstock-Huessy steeds op wijst – is Jezus de Zoon van God en zullen alle volken zijn discipelen worden, in Mattheus 28, in het verhaal van de Hemelvaart. Maar niets in de tekst van Mattheus wijst erop dat zoiets als een missie naar de heidense volken reeds plaatsvond. De gemeente van Mattheus heeft moeten vluchten in de richting van Galilea en Syrië en bevindt zich nu op de rand van Israël. Volgens Mattheus 28 zal Jezus hen daarheen voorgaan. Zij zullen hem daar reeds aantreffen als zij daar komen. In Mattheus heeft dat goede zin. Op de plaats waarvan je denkt dat alles verloren is word je door de opgestane gevonden. Zo heeft de Geest van Christus ook Paulus onderweg naar Damascus aangetroffen en hem geroepen.
Lucas heeft dit gebeuren in de rug. Hij is reeds met Paulus langs de Grieks-Romeinse steden gereisd om diegenen uit de volken die belangstelling hadden voor de joodse traditie te openen voor Jezus als de Christus. De welgestelde middenstanders onder de Griekssprekende bevolking van deze steden hebben de deuren van hun huizen geopend voor de armen in het voetspoor van de joodse traditie, verstaan in de entree die Jezus Christus hen daar aan geeft. Het zijn de vooraanstaande mensen in de Griekssprekende steden die uitgesloten zijn van de politieke macht van de traditionele volksvergaderingen, die hun huizen openstellen. Die stedelijke volksvergaderingen of parlementen (ecclesia genoemd) functioneerden niet meer sedert alles in Rome werd beslist. Dat had deze welgestelden van hun politieke macht beroofd. Maar deze Griekssprekende bevolking telde ook bij de joodse synagoge als tweederangs, niet echt joods, want niet besneden. Door middel van een belangrijke collecte die Paulus in zijn rondreizen heeft georganiseerd onder deze Griekssprekende gelovigen heeft Paulus de gemeente in Jeruzalem willen overtuigen dat het niettemin deze Griekssprekende gelovigen ook menens was. Het was hen menens ook zonder besnijdenis en spijswetten. Zij hadden evengoed de Geest. Maar Mattheus is nog geschreven voor traditioneel joodse mensen, die zich nog steeds hielden aan de wet, inclusief spijswetten en besnijdenis, en daar een christelijke invulling aan gaven. In Christus geloven geeft dan kleur aan de bestaande wetsbetrachting. Er staan veel dingen in het evangelie van Mattheus die gebruikt konden worden tegen Paulus’ strategie en die gebruikt konden worden om ook van de gelovigen uit de heidense volken te eisen dat ze nu eerst eens “echte” joden zouden worden. Paulus en Lucas hebben in die eis een miskenning gezien van de overtuiging van deze mensen, een miskenning van de vereisten van hun specifieke situatie. Lucas heeft het werk van Mattheus daarom over gedaan en zijn evangelie vertaald naar de vereisten van hun situatie. Is voor Mattheus de volmaaktheid en het leven van de nieuwe gemeente een centraal punt, Lucas presenteert de gemeente als op weg naar de volmaaktheid en het christelijk geloof ook zelf als de “Weg”. Lucas vertaalt daarmee de Geest van Israël naar de situatie en de vereisten van deze doelgroep van leidinggevende middenklassers in de Grieks-Romeinse wereld. Waar Paulus met zijn collecte voor Jeruzalem de traditionele joden in de christelijke gemeente wil overtuigen van de serieuze bedoelingen van deze doelgroep, werkt Lucas in de omgekeerde richting: hij wil deze doelgroep van Griekssprekende gelovigen overtuigen dat de boodschap van leven en sterven en opstanding van Jezus Christus evenzeer voor hen bedoeld is en dat ze even serieus meedoen. En vanzelfsprekend staan ze niet op een eindpunt maar aan het begin van de Weg.
Als dit alles het geval is, hoe is Lucas dan omgegaan met de helingsverhalen in Mattheus? Aan het evangelie van Lucas is steeds te zien dat hij respectvol is omgegaan met de tekst van Mattheus, maar er met alle respect toch ook vaak een andere draai aan gegeven heeft, door de tekst te versterken in de ene betekenis of te verzwakken in een andere betekenis, en door net iets toe te voegen of net iets weg te laten. Hoe is hij dan omgegaan met de helingsverhalen van Mattheus?
Lucas heeft in ieder geval geen behoefte aan de verwijzing naar Egypte die zit in de eerste tien genezingen in Mattheus. Ook bij de geboorteverhalen heeft Lucas de verwijzing naar Egypte reeds weggelaten. Lucas wil laten zien dat de Geest van Israël de tempeldienst achter zich laat en dat deze Geest zich nu nestelt in een gemeente van levende bouwstenen, die de Weg van Christus gaat. Ook de gelovigen uit de heidense volken laten immers een tempeldienst achter zich, evenzeer een die verstard is. Ook zij worden nu een gemeente van levende bouwstenen, het lichaam van Christus – zo Paulus. Lucas heeft ook geen behoefte aan de 3 extra genezingen die plaatsvinden na de verheerlijking op de berg, en die corresponderen met de rol van de 3 speciale apostelen, Petrus, Jakobus en Johannes. We lezen al in de brief van Paulus aan de Galaten dat ook hij het niet zo heel erg heeft op deze 3 gepriviligeerde apostelen. Lucas neemt wel van Mattheus over dat hij 2 ronden van helingsverhalen heeft, maar hij heeft dan in totaal 25 mensen. Hij volgt Mattheus min of meer in de eerste 13. Hij voegt er een tweede ronde aan toe met 12 genezingen. In die tweede ronde vinden de meeste genezingen plaats in het gebied van Samaria. Wel noemt in elke ronde ook Lucas iemand die uitdrukkelijk van heidense komaf is. In de eerste ronde gaat het om Cornelius, de Centurion, die zelfs een synagoge heeft gebouwd en betaald (Lucas 7: 1-10). En in de tweede ronde worden in het gebied van Samaria 10 melaatsen genezen en slechts een van hen, een Samaritaanse man komt Jezus daarvoor dank bewijzen (Lucas 17: 11 – 19). Daar is aan te zien dat Lucas het rekenwerk van Mattheus wel begrepen heeft! Bij elke ronde van helingen is er een op de heidenen gericht. In het eerste geval een Romeinse Centurion, in het tweede geval een Samaritaanse man. Ook dat is goed verdeeld.
Het valt op dat Lucas het verhaal van de Kanaänietische vrouw bij Mattheus (Syro-Fenicische vrouw bij Marcus) niet heeft. Dat is begrijpelijk. Hij kan er vanzelfsprekend niet in meegaan, dat de Kanaänietische vrouw deze genezing van haar dochter welhaast van Jezus heeft afgedwongen door hem in zijn eigen woorden te vangen. Dat zou kunnen suggereren dat de gelovigen uit de volken toch niet echt mee kunnen doen. Lucas wil juist laten zien dat de heidense volken dankbaar zijn, waar Israël dat niet is. De Centurion wordt door Jezus geprezen om zijn geloof. Jezus hoeft niet eens in zijn huis te komen en geneest op afstand. Van de 10 melaatsen komt er een terug en dat is een Samaritaan. Jaïrus, toch overste van een synagoge, heeft een vergelijkbaar verzoek aan Jezus om zijn dochtertje te genezen die op sterven ligt. Hier komt Jezus wel naar binnen en hij geneest haar hoewel ze reeds gestorven is. Maar bij binnenkomst wordt hij uitgelachen wanneer hij zegt dat ze slechts slaapt. Zo laat Lucas ons het contrast zien tussen de gelovige heiden en de sceptische Joden.
Als Lucas dus wel Mattheus begrepen heeft en ook in elke ronde nadrukkelijk ook een niet-jood geneest, waarom heeft dan Lucas niet 26 genezingen? Dat zou een goede parallel zijn met Mattheus, telkens 12 + 1.Waarom stopt hij bij 25? Allereerst speelt bij alle evangelieschrijvers het woord van Jesaja een belangrijke rol “Ze hebben ogen maar zien niet en hebben oren maar horen niet”. De tweede ronde van 12 bestaat bij Lucas uit de 10 melaatsen die genezen worden, van wie er een dankbaar is, en dan nog Bartimeus en Malchus. Bartimeus is een blinde die genezen wordt als Jezus onderweg naar Jeruzalem (onderweg naar de intocht in Jeruzalem!) door Jericho trekt. Bartimeus zijn ogen gaan open. Hij volgt Jezus dadelijk. Malchus is de Romeinse soldaat bij wie Jezus het oor weer aan zet, nadat – bij de gevangenneming van Jezus – iemand zijn oor met een zwaard heeft afgeslagen. Hij wordt in Lucas nog niet met name genoemd, pas in Johannes. Als we opmerken dat zien en horen zo hersteld zijn en we zijn op zoek naar nog een dertiende heling, moeten we dan niet denken aan Jezus’ opstanding zelf? Als het waar is dat de nieuwtestamentische gemeente reeds het evangelie van Mattheus kende en ook met de genezingen in Lucas’ versie mee telde, dan ligt deze gedachte voor de hand. Ter vergelijking, ook het evangelie van Johannes heeft zeven tekenen en het laatste teken is de opstanding van Jezus zelf.
Lucas vertelt wel het verhaal van de broodvermenigvuldiging voor de 5000 met 5 broden en 2 vissen (Lucas 9: 10 – 17). Maar het verhaal van de spijziging van de 4000 vertelt hij niet. Misschien wekt dat verhaal voor hem teveel de suggestie dat er nu weliswaar ruimte gemaakt wordt voor de volken uit de heidenen, 4000, maar toch een kleiner getal en alleen maar kruimels. Zo wil Lucas dat niet zien. Ook de symboliek die de getallen bij Mattheus heeft: 5000, dan 4000, dan wachten op de volgende 3000, die niet komt, en de opening naar de volken, ontbreekt daarom bij Lucas. Misschien is dat wel omdat intussen in zijn tijd de meerderheid van de volgelingen van Christus al bestond uit christenen uit de heidense volken. Het kan natuurlijk ook zijn dat hij de betekenis niet begrepen heeft van de toespelingen die Jezus maakt op die twee broodvermenigvuldigingen, als Jezus waarschuwt voor het zuurdesem van de farizeeën, de passage waar wij uitvoerig bij stil gestaan hebben. Maar wij hebben ook al opgemerkt dat de discipelen/apostelen in Lucas een minder belangrijke rol hebben dan in Mattheus. Het kan dus ook zijn dat een gelijkstelling van apostelen = broden hem niet zo bevalt. Wellicht vindt hij dat teveel eer.
In dit opzicht is er bovendien een verschil met de apostelen in Lucas en de apostelen in het boek Handelingen. In zijn evangelie zoekt Lucas meer de oppositie met Mattheus dan in het boek Handelingen dat hij later schrijft. Lucas is met Paulus meegereisd naar Rome. Waarschijnlijk is op die reis ook zijn evangelie wel mee genomen naar Rome. Het boek Handelingen heeft hij in Rome afgerond, want het breekt af in het jaar 62, als Paulus in een huurhuis met een soldaat ervoor zijn proces afwacht. Als dat zo is, heeft hij stellig met Paulus en wellicht met Petrus de noodzaak gezien om de binnenkerkelijke tegenstellingen niet op de spits te drijven, maar de solidariteit te zoeken tussen de christenen uit de Joden en de christenen uit de heidenen. In het boek Handelingen stijgen de apostelen, met name Petrus, uit boven zichzelf. En in dat kader is het opmerkelijk dat er na de preek van Petrus in Handelingen ongeveer 3000 mensen bij komen die zich laten dopen (Handelingen 2: 41). Heeft hij intussen met Marcus gesproken en het verhaal van de broodvermenigvuldigingen 5000 + 4000 + 3000 toch innerlijk overgenomen? In ieder geval geeft hij met die 3000 bekeerlingen een toespeling op deze verhalen. Ook in het boek Handelingen net als in het evangelie naar Marcus gaat het erom dat heidenen en joden samen tot een nieuwe gemeenschap worden die “vervolgingsbestendig” is. Vervolgingsbestendig ben je niet als je onderling teveel onenigheid hebt.
De helingsverhalen bij Marcus
De helingsverhalen bij Marcus weerspiegelen de opzet en bedoeling van zijn evangelie als zodanig. Paulus ziet in zijn brieven keer op keer een grote verdrukking komen. Hij wil de gemeenten daarop voorbereiden. Het evangelie van Marcus is in mijn verstaan van de oorsprong van de evangeliën ten tijde van de crisis in Rome geschreven, ergens in de zestiger jaren. Na de brand van Rome hebben de christenen de schuld gekregen en zijn zij in grote getale om het leven gebracht. Marcus schrijft zijn evangelie om hen moed te geven in de verdrukking stand te houden en trouw te blijven. Marcus heeft geen tijd meer om nog opnieuw zijn versie te geven van de woorden van Jezus, die al aan te treffen zijn bij Mattheus en bij Lucas. Er is ongetwijfeld de nodige controverse geweest tussen de “aanhangers” van Lucas en Mattheus. Dat is ook nog daaraan te merken dat Markus zijn best doet de tegenstellingen tussen de bij de evangeliën te omzeilen of niet op de spits te drijven. Als Mattheus een bepaalde uitdrukking voor een gebeurtenis heeft en Lucas heeft een andere, dan geeft Marcus vaak beide bewoordingen. Ook in de volgorde van de verhalen van zijn evangelie probeert hij het midden te houden en hij doet dat onder andere door hetzij Mattheus hetzij Lucas te volgen in de volgorde van zijn evangelie. Als secretaris van Petrus voegt Marcus bovendien veel uitdrukkingen en context toe die hij van Petrus heeft meegekregen. Tenslotte, en dat is wel het belangrijkste, legt hij keer op keer een direct verband tussen discipelschap en vervolging. Jezus is vooral de Zoon van God die de autoriteit van de keizer terzijde schuift, maar zijn autoriteit impliceert discipelschap, vervolging, lijden, bereid zijn te gaan tot het uiterste. Dat lijden te doorstaan is voedzaam brood.
Wat betekent dat voor de structuur van zijn evangelie en in het bijzonder voor de helingsverhalen? Voor de structuur van het evangelie betekent het dat Markus de omgekeerde strategie bewandelt van Lucas. Immers, Lucas spint het verhaal van Mattheus uit, hij voegt helingen en gelijkenissen toe en vooral wordt de rol van de discipelen meer naar de achtergrond geschoven. Marcus drukt juist het evangelie-verhaal in elkaar. Bij Lucas en Mattheus geven de redevoeringen van Jezus de structuur aan en zijn de helingsverhalen slechts in bepaalde afdelingen van het evangelie te vinden. Eigenlijk bestaat het verhaal van Marcus een en al uit helingsverhalen, afgezien van de hoofdstukken die het proces van Jezus volgen tot op kruisiging en opstanding. Marcus brengt de met name genoemde genezen mensen terug tot 13 in getal. Zijn de mensen geheeld dan is als het ware het graan opgegroeid en rijp voor de oogst (Marcus 4: 26 – 29). Men krijgt soms de indruk dat de heling en het martelaarschap samenvallen. Heel vaak wordt bij de helingen ook het woord “egerein” gebruikt, wat betekent: doen opstaan, opwekken. Dat gebeurt ook bij de andere evangelisten wel, maar vaker bij Marcus. Marcus laat de verdeling van de helingsverhalen eerst over de 12 apostelen met later speciaal nog verhalen van genezing wanneer het over de 3 vooraanstaande apostelen gaat, zoals Mattheus die heeft, vallen. Hij vertelt eenvoudig 13 helingsverhalen. Hij verwerkt wel de speciale positie van de leidinggevende apostelen in zijn lijst met apostelen. Hij doet dat door aan Petrus, Jakobus, Johannes speciale kwalificaties is mee te geven: Petrus is als een rots en Johannes en Jacobus zijn zonen des donders (Marcus 3: 16 – 19). Bovendien geeft hij zijn eerste serie van vier helingsverhalen na de roeping van de eerste vier apostelen. Men krijgt de indruk dat bij elke heling een apostel geroepen moet zijn. Want nadat Mattheus, de tollenaar, geroepen wordt, komt er opnieuw een helingsverhaal. Marcus doet dat alleen bij de eerste vijf, want dan volgt de aanstelling en uitzending van de twaalf. Marcus geeft wel aan de discipelen een grotere rol, zeker ook aan de 3 leidinggevende apostelen en vooral Petrus. Maar tegelijkertijd doet hij dat door telkens weer hun falen naar voren te halen, met name ook weer van Petrus. Ook hier dus speelt hij een bemiddelende rol tussen Mattheus en Lucas. In zekere zin buigt hij terug naar Mattheus’ versie van het evangelie. Ook het verhaal van de Kanaänitische, bij hem Syro-Fenicische vrouw die de kruimels krijgt haalt hij weer terug. En de uitzending van de 70, zoals Lucas die kent, laat hij weg. Het is in zekere mate aannemelijk dat een gelijkstelling of zelfs vervanging van de apostelen door de 70 evangelisten die nog eens opnieuw worden uitgezonden om het werk van de apostelen op grotere schaal over te doen voor veel christenen uit de Joden met name in Palestina zelf moeilijk lag. Misschien is het voor Marcus ook niet meer actueel, want of het nu 12 apostelen of 70 evangelisten geweest zijn of allebei, in Rome op het moment dat Marcus schrijft komt het erop aan trouw te blijven en de rug recht te houden. Door steeds te laten zien dat die 12 apostelen wel heel belangrijk zijn maar toch heel nadrukkelijk falen, vindt Marcus opnieuw een middenweg: hij volgt Mattheus maar haalt tegelijkertijd de discipelen onderuit als mensen die het totaal niet begrijpen, telkens weer. Op die manier stelt Marcus de vraag aan zijn lezers en hoorders: en nu jij! Ren jij ook weg? Tegelijkertijd laat hij zien dat die beslissing om standvastig te blijven voor de apostelen even moeilijk lag. Zelfs Jezus in Gethsemane bidt tot zijn vader dat “deze beker” aan hem voorbij mocht gaan. En dat terwijl juist ook in Marcus Jezus als Zoon van God steeds ongehinderd door twijfel en juist heel rechtlijnig doet wat nodig is en in controle is.
Hoe kort het evangelie van Marcus ook is, zowel de spijziging van de 5000 als de spijziging van de 4000 komen er in voor. Daartussenin, net als bij Mattheus, staat het verhaal, nu niet van de Kanaänietische vrouw (Mattheus) maar de Syro-Fenicische vrouw. De benaming verschilt. De functie is dezelfde. Lucas had haar weggelaten, Marcus haalt haar weer terug. Hij vindt waarschijnlijk dat dit verhaal een cruciale overgang betekent, die hij niet kan weglaten. Hij compenseert dat later door Jezus nadrukkelijker te beschrijven als het ene brood dat allen voedt, Joden en heidenen. Zij zet Jezus klem en nu krijgen ook de heidenen de kruimels/brokken. Van 5 broden worden 5000 mensen gevoed en 12 korven weer opgehaald. Van 7 broden worden na het verhaal van de Syro-Fenicische vrouw 4000 mensen gevoed en er worden 7 manden (kleiner dan korven) weer opgehaald.
Na de spijziging van de 4000 komt ook bij Marcus het verhaal van de discipelen die vergeten zijn brood mee te nemen (vergelijk de tekst met de eerder afgedrukte tekst uit Mattheus):
14De leerlingen hadden vergeten genoeg brood mee te nemen; ze hadden maar één brood bij zich in de boot. 15Hij waarschuwde hen: ‘Pas op, hoed je voor de zuurdesem van de farizeeën en voor de zuurdesem van Herodes.’ 16Ze hadden het er met elkaar over dat ze geen brood hadden. 17Toen Hij dit merkte, zei Hij: ‘Waarom praten jullie erover dat je geen brood hebt? Begrijpen jullie het dan nog niet, en ontbreekt het jullie aan inzicht? Zijn jullie dan zo hardleers? 18Jullie hebben ogen, maar zien niet? Jullie hebben oren, maar horen niet? Weten jullie dan niet meer 19hoeveel manden brood jullie hebben opgehaald toen Ik vijf broden brak voor vijfduizend mensen?’ ‘Twaalf,’ antwoordden ze. 20‘En toen Ik zeven broden brak voor vierduizend mensen, hoeveel manden brood hebben jullie toen opgehaald?’ ‘Zeven,’ antwoordden ze. 21Toen zei Hij: ‘Begrijpen jullie het dan nog niet?’
Marcus 8: 14 – 21
Het verloop van het verhaal is min of meer hetzelfde als bij Mattheus, maar veel nadrukkelijker dan bij Mattheus wordt aan de discipelen een raadsel opgegeven. “Begrijpen jullie het dan nog niet?” Er is dus terdege iets te begrijpen! Met die nadruk vertelt Mattheus het verhaal niet. Zou het kunnen dat Markus met opzet nog eens nadrukkelijk wil onderstrepen wat al te lezen is bij Mattheus, namelijk dat de volken uit de heidenen delen in het brood voor Israël? Wil hij misschien tegelijkertijd onderstrepen dat Jezus zelf het ene brood is dat onder allen verdeeld wordt, Jood en heiden? Ze hebben geen brood bij zich, dat is wat ze zelf zeggen. Als elke discipel staat voor een brood is dat ook geen wonder, want er zijn 12 broden verbruikt bij de spijziging van de 5000 en de spijziging van de 4000. En toch is er een brood in de boot, dat is wat de verteller zegt. Jezus zelf is dus dat ene brood. Er is dus volgens Marcus meer te begrijpen dan in de versie van Mattheus. Het heeft nog een extra laag. Ze moeten niet blijven denken in de termen van de farizeeën en sadduceeën, zo luidt het in Mattheus. Mattheus lijkt het onderricht van de sadduceeën en de farizeeën daarmee te bedoelen. Maar Marcus formuleert het raadselachtiger: begrijpen jullie het dan nog niet?! Het ene brood dat in de boot aanwezig is wordt gebroken en zo worden Jood en heiden gevoed.
Het verhaal van de Syro-Fenicische vrouw bij Marcus is precies als de Kanaänietische vrouw bij Mattheus de extra genezing die van twaalf dertien maakt. Lucas heeft het verhaal van de Kanaänietische of Syro-Fenicische vrouw weggelaten. Marcus haalt het weer terug, maar nadrukkelijk met deze interpretatie, die er bij Mattheus niet heel dik bovenop ligt, dat er in de boot nog een brood is en dat Christus het ene brood is. Pas als de leerlingen totdat inzicht komen zijn ze bevrijd van het zuurdesem, het oude denken, van de sadduceeën en farizeeën. Marcus maakt er nadrukkelijk een raadsel van, zodat iedereen gaat nadenken. Dat doet hij vaker. Christus is het gebroken brood dat alle mensen voedt. Niet alleen de discipelen moeten dat begrijpen maar zowel de christenen uit de Joden als de christenen uit de heidense volken moeten dat goed begrijpen, ook de christenen uit de Joden! Marcus hoeft hen dat niet te zeggen. Ze kunnen zelf het antwoord op het raadsel raden.
Besluit
Wat ik in deze bijdrage heb willen laten zien is dat de opeenvolging van Mattheus, Lucas en Marcus een zinvol geheel laat zien. We kunnen uit de evangeliën bovendien opmerken wie er over wiens schouder heeft meegekeken, en hoe het gesprek tussen de evangelieschrijvers zich heeft ontvouwd. Dat geeft er een extra zeggingskracht aan. Het evangelie van Mattheus zal zonder twijfel een weerspiegeling zijn van de vele gesprekken die in de eerste gemeente in Jeruzalem na de opstanding hebben plaatsgevonden. Lucas vertaalt het evangelie naar de heidense volken die nu kunnen participeren in de Geest van Israël. Marcus brengt het op een punt in de noodzaak in Rome met de ware Zoon van God stelling te nemen tegenover de keizer die ook zo heet, en het martelaarschap te verdragen. Dit onderling gesprek te horen als een woord dat gemoduleerd wordt vanaf de eerste imperatief (Mattheus en de “volmaaktheid” van de eerste gemeente), tot een dialoog tussen opponenten die ook gesprekspartners zijn (Lucas die met zijn evangelie tegen het evangelie van Mattheus zegt “ja maar”), naar een geconsolideerde gemeenschap met een gemeenschappelijk narratief (Marcus die de Joden en de volken samenbindt), is een indrukwekkend gebeuren, waarin men betrokken raakt als men er op hoort. Hier is een nieuw paradigma van gemeenschapsvorming tot uitdrukking gekomen. Hier is de waarheid geen exclusief bezit, maar wordt steeds verder ontvouwd in een voortgaand gesprek. De deelnemers in dat gesprek sluiten elkaar niet meer uit. Marcus doet in zijn evangelie de ontdekking dat deze opeenvolging van de evangeliën een gesprek is. Hij gebruikt het woord evangelie nu als algemene term “het evangelie”, zodat het geen kwaad doet dat er ook drie en staks naar Johannes vier van zijn, vier versies van het evangelie. Hij is onder de evangelisten de eerste die dat doet. De evangeliën zijn een gesprek. De evangelieschrijvers zeggen niet “nee, want” tegen elkaar, maar “ja, maar”. Ze luisteren naar elkaar. Dat gesprek bestaat niet alleen in verschillende woorden in verschillende levenswijzen en de uitwisseling daartussen. Dat gesprek gaat nog steeds voort. Wij zijn dat gesprek.
Volgens Rosenstock-Huessy is er slechts sprake van een echte historische gebeurtenis als de werkelijkheid er nadien anders uitziet dan voorheen. Zo heeft de eerste gemeente zich ook afgevraagd: wat is er nu echt gebeurd in leven, sterven en opstanding van Jezus als de Christus. De geschiedenis van Israël is tot vervulling gebracht. Dat is structuurbepalend in het geboorteverhaal en de vijf reden die Mattheus geeft. Het woord van waarachtigheid en trouw, van liefde en recht, dat in de reden en gelijkenissen van Jezus gesproken is heeft werking gehad, helende werking. Mensen zijn ervan genezen. Ze kunnen weer lopen, handelen, zien en vooral spreken en horen. Maar wetticistische regels en de belangen van de leiding van Israël die daar zijn voordeel mee had heeft het gewonnen van het oprecht gesproken woord. Het Woord van God is aan het kruis genageld. Maar dit verlies is winst. Het is dit Woord dat blijft klinken en nu pas volop tot klinken komt! Het Woord staat op uit de dood en wekt een gemeente tot leven. Dit Woord kan alleen tot werking komen als het de dood niet schuwt. Zo verovert Jezus/Jozua het land. Zo zal het Woord gaan tot de einden der aarde, ja zelfs tot Rome. Bij Johannes zullen we zien dat dit woord heel de kosmos, heel de schepping, omvat van begin tot einde. Hij brengt het gemeenschappelijk narratief op een gemeenschappelijke noemer. Het is niet een beperkte geschiedenis waarin deze stappen gezet worden, ergens in een uithoek van de planeet, maar de kosmos komt van begin tot eind tot stand door dit Woord.
[1] Voor de interpretatie van de helingsverhalen zoals hier gegeven heb ik vooral gebruik gemaakt van het werk van Austin Farrer: St. Matthew and St. Mark, Dacre Press Westminster, 1954. Farrer is een grote naam in het Engeland van zijn tijd. Hij heeft veel werken op zijn naam staan op theologisch en godsdienstfilosofisch gebied. In de begintijd van zijn publicaties heeft hij ook over de evangeliën geschreven. Eigenlijk is hij geen gespecialiseerde nieuwtestamenticus, maar hij is wel een zeer kundig exegeet die alle toespelingen op de oudtestamentische bijbelboeken opmerkt en alle interne vaak stilzwijgende verwijzingen in de evangeliën die hij interpreteert. Zo komt hij op bijzonder creatieve interpretaties en legt hij onverwachte verbanden en doet verrassende vondsten. Echter, nergens trekt hij een van de belangrijkste resultaten van het 19e-eeuwse schriftonderzoek in twijfel. Markus is volgens hem het eerst geschreven is. Het werk van Butler, op deze website behandeld, uit 1951, heeft hij kennelijk niet ter kennis genomen, en evenmin het schriftonderzoek van Chapman uit 1931. Wel heeft hij de Q hypothese onderuit gehaald en ook in de nieuwtestamentische wetenschap is hij nog steeds bekend onder de naam “Farrer hypothese”. Dat heeft hij te danken aan een opstel dat hij in 1955 heeft geschreven onder de titel “On Dispensing with Q” (zie hier), waarin hij betoogt dat Lucas eenvoudigweg een herschrijving is van Mattheus met het oog op de volgelingen van Paulus. Hij betoogt daarbij vooral dat Lucas een zinvol geheel is, en een eigen boodschap heeft, en niet louter een compilatie maakt. Ook in deze bijdrage heb ik gebruik gemaakt van deze inzichten, vooral uit zijn werk uit 1954 over Mattheus en Markus. Daar geeft hij in de eerste plaats een interpretatie van Markus en ziet hij Mattheus als een bewerking en uitbreiding van Markus. In mijn studie van de volgorde van de teksten ben ik tot de conclusie gekomen dat echter Farmer met zijn in 1964 verschenen boek, “The Synoptic Problem” een overtuigende analyse geeft van de teksten, met als strekking dat Mattheus het eerste is, dat Lucas daarop volgt, en inderdaad een bewerking is van Mattheus, en dat Markus een bewerking is van hen beiden. Marcus heeft tot doel overeenstemming tussen hun uiteenlopende versies te bereiken met het oog op de crisissituatie in het Rome van de jaren 60. Hoezeer ik dus ook gebruik gemaakt heb van de interpretatie van de helingsverhalen in Marcus door Farrer, de volgorde van bewerking is in mijn interpretatie anders dan in de voorstelling van Farrer. Ook Farrer heeft in zijn werk uit 1954 wel over Lucas en Mattheus geschreven en hun interpretatie van de helingsverhalen, om aan te duiden hoe zij, in zijn visie, Markus bewerkt hebben. Ook daarvan heb ik graag gebruik gemaakt, maar dan juist om te laten zien hoe Markus omgekeerd en bewerkt heeft. Min of meer heb ik dus Farrer herschreven in de hier gegeven interpretatie. In zijn interpretaties heb ik overigens niets gevonden dat een omkering van zijn volgorde Markus-Mattheus in de weg staat. Integendeel, in mijn ogen zijn Mattheus, Lucas en Markus in die opeenvolging ook wat betreft de helingsverhalen een zinvol geheel. Markus heeft voldoende redenen om in Rome de beide vorige evangeliën te bekorten en zoveel mogelijk op één lijn te brengen. Dat meen ik in deze bijdrage ook te onderbouwen. Eigenlijk vind ik zelfs dat de bijdrage en het onderzoek van Farrer op deze manier meer zeggingskracht krijgt.
