Vragen die voortvloeien uit de tekst van Rosenstock-Huessy
Gegeven de samenvatting van het werk “De Vrucht der Lippen” en als resultaat van mijn onderzoek en studie is het mijn bedoeling hier op de volgende onderwerpen in te gaan.
1. De volgorde van de evangeliën
2. Het historisch proces waarvan de teksten getuigen
3. De naam Ichthys
4. De christelijke weg
5. Het kruis het kruis der werkelijkheid
6. Het kruis der werkelijkheid en de weeropleving van de stammen
Op elk van de genoemde onderwerpen ga ik nader in om de vragen aan te geven die hier liggen.
1. De volgorde van de evangeliën
Rosenstock-Huessy stelt zich kritisch op tegenover de evangeliënkritiek, vooral tegen de tekstkritiek van de 19e eeuw. Hij beschouwt deze als speculatieve constructie die iets achter de tekst zoekt. Echter, wat de tekst zegt, staat in de tekst zelf. Men kan niet door louter speculatie de waarheid achter de tekst vinden. Aldus Rosenstock-Huessy. Hij houdt zich aan de kerkelijke traditie als het gaat om de ontstaansvolgorde van de evangeliën. Het kan zijn dat hij daar uit reactie te ver in gaat. Tekst en context zijn altijd in interactie. Dat geldt voor zowel Rosenstock-Huessy als voor de evangeliën. Noodzakelijkerwijs is Rosenstock-Huessy ook kort in zijn tekst van krap 100 bladzijden. De vraag is dus: Klopt zijn interpretatie van de volgorde van ontstaan van de evangeliën? De vraag is ook: hoe is de opvatting van Rosenstock-Huessy te positioneren in het voortgaande debat over de teksten van de evangeliën? Ook is het de vraag in hoeverre de opvatting van Rosenstock-Huessy bevestiging krijgt dat op Johannes na alle evangeliën ontstaan zijn voor het jaar 70 vanuit in nieuwtestamentische wetenschap. Dit alles beïnvloedt onze interpretatie van een oriëntatie op de evangeliën, op het werk van Rosenstock-Huessy, en op de vraag of en in hoeverre onze geschiedenis een heilsgeschiedenis is. Oftewel, leidt onze geschiedenis ergens heen?
2. Het historisch proces waarvan de teksten getuigen
De evangeliën hebben elkaar opgeroepen, aldus Rosenstock-Huessy. Zij nemen in reactie/antwoord op elkaar telkens de volgende stap. De vraag is: hoe heeft dat historisch proces eruit gezien? Men kan dat niet naar believen reconstrueren. Aan de ene kant geven de teksten zelf aanwijzingen voor de volgorde. Maar hier gaat het steeds om aanwijzingen. Die kunnen zich zo opeenstapelen dat ze aan een bepaalde interpretatie een zekere evidentie geven. Maar aan de andere kant echter speelt er een normatief element mee in de beoordeling van de data. Men kan in de historische context de ene manier van op elkaar reageren van de evangeliën geloofwaardiger vinden dan een andere voorstelling van zaken. Zo is dat bijvoorbeeld bij de vraag of Marcus nu Mattheus en Lucas heeft ingekort, of dat Mattheus en Lucas omgekeerd Marcus hebben uitgebreid. Die vraag kan niet definitief beantwoord worden, omdat het antwoord mede afhankelijk is van de historische geloofwaardigheid die men aan en dergelijke voorstelling kan hechten. Het kan dus best zijn dat het historisch proces tenslotte ook verschillend is van de volgorde van de evangeliën in de huidige Bijbel. Dan dient zich ook de vraag aan hoe dan toch niettemin de huidige Bijbelse volgorde ontstaan kan zijn.
3. De naam Ichthys
De naam Ichthys, Jezus, Christus, Zoon van God, Redder: volgens Rosenstock-Huessy geeft die in omgekeerde volgorde de vier belangrijke stappen weer die de evangeliën nemen: Johannes was de persoonlijke vriend van Jezus, ze begrepen elkaar; Lucas zet Jezus neer als de Christus en als voorbeeld voor de weg die alle mensen hebben te gaan; Marcus zet Jezus neer als Zoon van God en plaatst zo de lijdende mens bovenaan in de hiërarchie van het Rijk; Mattheus zet Jezus neer als de Redder. De slachtoffers en buitenstaanders horen er vanaf nu bij. Blijft die interpretatie staan als de ontstaansvolgorde van de evangeliën toch anders is dan Rosenstock-Huessy voorstelt?
4. De christelijke weg
Mattheus, als het meest joodse evangelie, zou nog kunnen worden opgevat als een poging terug te keren tot het zuivere Jodendom. Mattheus neemt geen afstand van de joodse wet, en wil alleen een levensechte en levendige invulling van de wet. Die invulling heet Jezus Christus en vanaf Jezus Christus wordt de wet verstaan in de zin van Mattheus 25: de naakten kleden, de gevangenen bezoeken, de hongerige voeden. Lucas daarentegen vervangt de strijd om de zuiverheid van het joodse monotheïsme door opening van de trinitarische weg de geschiedenis in. In hoeverre is dat inzicht van invloed op de interpretatie van de tekstgegevens over de volgorde van de evangeliën?
5. Het kruis der werkelijkheid
De stelling van Rosenstock-Huessy is dat het kruis van Christus de vier traditiestromen van de oudheid toegankelijk heeft gemaakt voor elkaar. Dat rechtvaardigt het ook het kruis van Christus een centrale plaats toe te kennen in de wereldgeschiedenis. In zijn tekst in “De Vrucht der Lippen” is hij daarover – noodzakelijk – kort. Men moet natuurlijk niet vergeten dat deze tekst in het werk van Rosenstock-Huessy is opgenomen aan het slot van een uitvoerige geschiedenis van het menselijk geslacht “Die Sprache des Menschengeschlechts”. Waarin bestaat een meer uitvoerige onderbouwing van dit inzicht en wat betekent dat voor de tijd daarna, voor het christelijk tijdperk?
6. Het kruis der werkelijkheid en de weeropleving van de stammen
In het werk van Rosenstock-Huessy neemt de terugkeer van de stammen in ons tijdperk, reeds in zijn tijd, een grote plaats in. De moderne maatschappij is aan de ene kant erfgenaam van de kerk, want zonder een ethiek van samenwerking en inzet voor de lange termijn is een wereld omvattende economie ondenkbaar. Aan de andere kant is het van vele mensen in onze samenleving de ervaring dat ze tot een nummer geworden zijn en zijn ze/we juist de oriëntatie op de lange termijn kwijt. De meest natuurlijke reactie en oplossing op korte termijn is veelal zich te identificeren met een groep. Dat werkt onderlinge uitsluiting in de hand. Hoe ziet de weg voorwaarts er dan uit?
